Në familjen time të vdekurit janë më të shumtë se të gjallët.
Ata nuk rrinë në varre.
Ata rrinë në ajër.
Janë njëzet e dy.
Nëntë prej tyre fëmijë.
Fëmijë që nuk mësuan kurrë ta shkruajnë emrin e tyre, por u bënë emra të gdhendur në mishin e historisë.
Kur nata bie, i dëgjoj.
Jo me zë.
Me peshë.
Ata u morën një mëngjes siç merren gjërat pa vlerë. Me kamionë frigoriferikë. Me etiketa shtetërore. Me vula administrative.
Si mish.
Si mbetje.
Kamionët e “Progresit” të Prizrenit nuk transportuan vetëm trupa. Transportuan fundin e një morali.
Pastaj Danubi.
Uji i ftohtë.
Uji që nuk pyet për emra, për gjuhë apo për ëndrra.
Uji që i mbylli pa funeral, pa lutje, pa një dorë që t’u mbyllte sytë.
Dhe bota heshti.
Si gjithmonë.
Kam mësuar herët se kujtesa është formë rezistence.
Ata që duan ta zhdukin krimin, së pari i zhdukin trupat.
Pastaj dokumentet.
Pastaj fjalët.
Por zëri…
Zëri nuk mbytet lehtë.
Filozofi i famshëm gjerman, Kanti, do ta quante drejtësi vetëm atë që mund të bëhet ligj universal.
Por ligji universal dështoi këtu.
Sepse këtu ligji u bë shërbëtor i krimit.
Urrejtja e serbëve ndaj fqinjëve të tyre shqiptarë nuk shpërtheu spontanisht.
Ishte projekt.
Plan.
Metodë.
Ishte metoda më barbare për të copëtuar fëmijë, për të zhdukur gra dhe për t'i tretur kufomat e tyre në lumenj.
Jo për hakmarrje.
Për shfarosje dhe për fshirje gjurmësh.
George Santayana kishte të drejtë kur thoshte :
"Ata që e harrojnë historinë, jo vetëm e përsërisin atë por edhe e institucionalizojnë."
Kur më në fund u thirr drejtësia, ajo erdhi me duar të pista.
Me raporte të fabrikuara.
Me dëshmitarë të zgjedhur.
Me gjykata që u ngritën jo për ta ndëshkuar krimin, por për ta riorganizuar fajin.
U krijua një Gjykatë Speciale që u ushqye me shpifje, që u pagëzua si e moralshme.
Nga kush ?
Nga shërbimet sekrete serbe dhe nga interesat e errëta ndërkombëtare.
Një gjykatë që e ngriti turpin në piedestalin më të lartë.
Aristoteli do të thoshte se e vërteta e madhe qëndron mbi faktet e vogla.
Por këtu faktet u mbytën.
Dhe e vërteta u shndërrua në procedurë të pamoralshme.
Mirëpo trauma nuk mbyllet me marrëveshje politike.
Ajo jeton në trup.
Në mendje.
Në shpirt.
Në gjumë.
Në fëmijët që lindin me një frikë që nuk dinë ta shpjegojnë.
Freudi do ta quante këtë fenomen plagë të përhershme të shpirtit.
Unë e quaj: zë.
Sepse të vdekurit nuk kërkojnë hakmarrje.
Ata kërkojnë njohje.
Ata kërkojnë që emrat e tyre të mos shndërrohen në fusnota diplomatike.
Dhe megjithatë, mes errësirës, ka njerëz që flasin.
Madje ka edhe Humanistë Serbë që refuzojnë të jenë bashkëfajtorë me heshtjen.
Ata flasin jo sepse është e lehtë, por sepse është e domosdoshme.
Hannah Arendt kishte paralajmëruar:
"Heshtja përballë së vërtetës është krim moral."
Drejtësia nuk është selektive.
Ose është drejtësi –
ose është propagandë e rafinuar.
Fajtorët janë të njohur.
Krimet janë të dokumentuara.
Viktimat kanë emra.
Dhe unë, që mbaj brenda vetes njëzet e dy varre pa tokë, refuzoj të hesht.
Sepse nëse unë hesht, ata vdesin për herë të dytë.
Ky shkrim nuk është letërsi.
Është dëshmi.
Zëri i të vdekurve jeton në mua.
Dhe unë do ta flas –
derisa drejtësia të mos jetë më fjalë,
por akt.
